Mali Oranlar

Sermaye piyasasından tahvil ve/veya hisse senedi satın alarak yatırım yapacak bir yatırımcı, yapacağı yatırımın taşıdığı risk ve bu yatırımdan sağlayacağı gelir hakkında doğru bilgilere sahip olmak ister. Bu doğru bilgileri yatırımcıya verebilecek göstergeler mali oranlardır. Ancak bu oranların gerçekleri en iyi şekilde yansıtabildiklerini söylemek için bilanço kalemlerinin çok iyi analiz edilmiş olmaları gerekir.

1.Cari Oran

Toplam Dönen Varlıklar / Toplam Kısa Vadeli Borçlar

Oran, firmanın kısa sürede borç ödeme gücü hakkında bilgi vermektedir. Sağlam mali bünyeyi gösteren oran, değişik iş kollarına ve ekonomik koşullara göre farklı olabilmekte ise de, genel kural olarak oranın yıllar içinde büyümesi firmanın cari borç ödeme gücünün yükseldiği anlamına gelir.

2.Borçlanma Oranı

Toplam Borçlar / Toplam Özvarlıklar

Firmanın aktif yatırımlarının finansmanında kullandığı borcun, özvarlığa göre ne boyutta olduğunu gösteren bu oranın büyük olması ortaklığın özvarlıktan çok borçla çalıştığı anlamına gelir. Yüksek borçluluk firmanın borç ödeme gücünü olumsuz etkileyerek finansal riskini arttırıcı olabilir. Ekonominin büyüme dönemlerinde, şirketlerin kârları büyüyeceğinden, faiz giderlerinin vergiden düşülmesi nedeniyle pay başına kâr rakamı da büyüyecek ve hissedarlara ödenecek pay başına temettü artacaktır. Ancak, ekonominin daralma (resesyon) gösterdiği durumlarda, şirketlerin kârlarının azalmasına paralel olarak, borç ödeme gücü azalacak, aynı zamanda da hissedarlara ödenecek temettü oranı sıfır olabilecektir. Kısaca, borçlanma ile finansman şirketlerin toplam varlık riskinde olumlu ya da olumsuz bir etki meydana getirmezken, hissedarların yüklendikleri riski arttıracaktır.

3.Aktif Kârlılığı Oranı

Faiz ve Vergiden Önceki Kâr / Toplam Aktif

Yüksek oran firmanın aktif yatırımlarından daha yüksek kâr ettiği anlamına gelir.


4.İşletme Kârı/Aktif Toplamı Oranı

Oranın hesaplanmasında firmanın sadece faaliyet sonucu elde ettiği kâr rakamı kullanılmaktadır. Firmanın faaliyetlerinin ne derece kârlı sonuç verdiğini gösteren bir orandır.

5.Özvarlık Kârlılığı

Vergiden Önceki Bilanço Kârı / Toplam Özvarlık

Firmanın özvarlık kârlılığını gösteren bu oran pay başına dağıtılacak kâr payının büyüklüğü hakkında bir fikir verebilir. Büyük oran tercih edilir. Ancak, borçlanma oranının büyüklüğü, özvarlılık kârlılığını arttırıcı etki yaparsa da, (finansal kaldıraç etkisi) firmanın riski de büyük olacağından yatırımcı için arzu edilmemesi gereken bir durum var demektir.

6.Borçlanma Maliyeti

Finansal Giderler Toplamı / Toplam Borçlar

Bu oran, bir bilanço döneminde borçlanmanın ortalam maliyetini göstermektedir. Oranın büyüklüğü (küçüklüğü) firmanın borç kaynağının pahalı (ucuz) bir kaynak olduğu anlamına gelir. Oranın aktif kârlılığı oranından büyük olması, finansal kaldıracın etkisini ters çevirerek firmanın özvarlık kârlılığının düşmesine neden olur.

7.Kârlılık Kaldıracı Oranı

(VÖK / Özvarlık) / (FVÖK / AT)

Firmanın özvarlık kârlılığının yükseldiği, bu oranı yükseltecektir. Oranın 1'in üzerinde olması arzu edilir bir durumdur.

8.Faiz Kazanma Oranı

Faiz ve Vergiden Önceki Kâr / Toplam Finansal Giderler

Ortaklığın bir döneme ait FVÖK'ının o dönemde gerçekleşen toplam finansal giderlerini kaç defa karşıladığını gösteren bu oran ne kadar büyükse yatırımcı açısından risk o kadar azdır. Zira FVÖK azalsa bile toplam finans giderlerini karşılamaya yeter düzeyde kalabilir ve sonuçta firma zor duruma düşmez. Ortaklara dağıtılabilecek kâr ortadan kalkmaz.

9.Pay Başına Temettü

Bir dönemde ortaklara dağıtılmasına karar verilen toplam kâr payının o döneme ait hisse senedi sayısına bölünmesi ile bulunur. Diğer bir hesaplama şekli ise kâr payı dağıtım oranının hisse senedi nominal değeri ile çarpılmasıdır. Hisse senedi değerleme modellerinden biri olan "temettü büyüme modeli"ne temel teşkil eden bu oran aynı zamanda yönetimin iyi bir yatırım politikası izleyip izlemediği konusundaki yatırımcıların beklentilerini etkilemesi bakımından da önem taşır.

10.Fiyat-Kazanç Oranı (Price-Earnings Ratio)

Bu oran, hisse senedi fiyatının, hisse başına kâr rakamına oranıdır. Hisse başına kârı aşağıdaki şekilde formüle edebiliriz;

Hisse Başına Kâr = Net Kâr / Ortalama Hisse Senedi Sayısı

Hisse başına kâr, vergi sonrası nt kârdan imtiyazlı ve kurucu hisselere, yönetim kurulu ve çalışanlara ödenen temettü çıkarıldıktan sonra, kalan kârın ortalama hisse senedi sayısına bölünmesi ile bulunur. (Uygulamada, hisse senedi piyasasındaki şirketlerin genellikle ana sözleşmelerine dayanarak ödedikleri bu temettü miktarları kolayca öğrenilememektedir.)

Yıl içerisinde, şirketin ödenmiş sermaye yapısında meydana gelen bir değişim, dönem sonu itibarı ile toplam hisse senedi sayısında da değişikliğe yol açacaktır. Dört farklı biçimde olan bu değişim şöyle gruplanabilir;
a)Piyasa fiyatından yeni hisse senedi ihraç etmek (new issue at full market price)
b)Bir başka şirketi satın almak için yeni hisse senedi ihraç etmek (issue on an acquisition)
c)Bedelli sermaye artırımı nedeniyle hisse senedi çıkarmak (rights issue)
d)Bedelsiz sermaye artırımı nedeniyle hisse senedi çıkarmak (bonus issue)

Ülkemizdeki uygulama, sadece bedelli ve bedelsiz sermaye artırımı yönündedir. Bedelsiz olarak ihraç edilen hisse senetlerinin kârdan tam pay alması genellikle şirket yönetimi tarafından benimsendiği için, hisse senedi yapısında bir değişikliğe yol açmamaktadır. Bedelli sermaye artırımıyla sağlanan fon, artırım tarihinden itibaren şirketin faaliyetine katılır. Bu sebepten, hisse senetleri, katılım süresi ile ağırlıklandırılarak ortalama hisse senedi sayısı belirlenir.

Hisse başına verim hesaplamasında, dönem sonu tahmini fiyat en önemli rakamdır. Hisse başına kârın, uygun Fiyat-Kazanç oranı ile çarpımı bizi dönem sonu tahmini fiyata ulaştırır. En çok kullanılan Fiyat-Kazanç oranı, hisse senedinin kapanış fiyatının, en son hisse başına kâra bölünmesiyle bulunan orandır. Fiyat-Kazanç oranı, günlük, haftalık, aylık, yıllık gibi değişik dönmeler, için hesaplanabildiğinden, farklı oranlar ortaya çıkacaktır.

Çarpan olarak da tanımlayabileceğimiz Fiyat-Kazanç oranının temel belirleyicileri, firmanın kazançlarındaki büyüme oranı ile riskliliğidir. Oran, firmanın riskliliği ile ters, kârdaki büyüme oranı ile doğru orantılıdır. Bununla birlikte, oranın büyüklüğü ya da küçüklüğü, şirketin dağıtabileceği temettü ödemelerine, dolayısıyla, gelecek dönemlerdeki kârın piyasa tarafından algılanması bağlanabilir.

Yüksek Fiyat-Kazanç oranı durumunda; (a) Piyasa, gelecek dönemlerdeki kârların yüksek olacağını beklemekte veya (b) Nakit akımlarını (hisse senedi başına dağıtılacak temettüleri ve sermaye kazancını) beklenenden daha düşük oranda iskonto etmektedir.

Düşük Fiyat-Kazanç oranı, yüksek risk oranından çok, piyasanın kötümser tahminlerine bağlanıyorsa, risk faktörü farklı hisse senetleri için eşitlendiğinde, düşük Fiyat-Kazanç oranına sahip hisse senetlerini alan yatırımcı, beklenen getiri oranının üstünde bir verimlilik elde edilecektir.

Hisse senetlerini değerlemede kullanılablilecek uygun Fiyat-Kazanç oranı saptandıktan sonra, yatırımcı, bulunan dönem sonu tahmini fiyat ile cari piyasa fiyatını karşılaştırarak, hisse senedinin gerçek değerinin üstünde ve altında bir fiyattatn satıldığını görecek, böylelikle satma, alma veya elde tutma kararı verecektir. Örneğin, ZZZ şirketinin, hisse senedi başına beklenen kazancı 800 TL ve uygun Fiyat-Kazanç oranı 15 ise, yatırımcı bu şirket için gerçek fiyatın 12.000 TL olduğu sonucuna varacaktır. Hisse senedinin cari piyasa fiyatı 10.000 TL ise, yatırımcı hisse senedini gerçek değerinin altındaki bu fiyattan satın alacaktır. Cari piyasa fiyatı 15.000 TL ise, yatırımcı, hisse senedinin gerçek değerinin üzerindeki bir fiyattan satıldığını göreccek ve elindeki hisse senetlerini satma zamanı olduğunu düşünecektir.

Fiyat-Kazanç oranının dalgalanma gösterdiği bir alan vardır ve bu alan, medyan F/K oranı veya ortalama F/K oranı etrafında yer alır. Ayrıca, şirketler faaliyet gösterdikleri sektörden ve ekonominin genel koşullarından bağımsız değildirler.

Şirketin piyasa performansını saptama bakımından, karşılaştırma yapılabilmesi için diğer Fiyat-Kazanç oranlarına ihtiyaç vardır. Pazar ve sektör için hesaplanan Fiyat-Kazanç oranları bu imkanı sağlamaktadır. Şirketin Fiyat-Kazanç oranı, piyasanın Fiyat-Kazanç oranı ile karşılaştırılarak, şirket performansının genel olarak, piyasa performansının üstünde veya altında bir eğilime sahip olup olmadığı belirlenebilir.

Sorunuz mu var ?
Yatırımcı Okulu' nda yer almasını istediğiniz sorularınızı lütfen bize yollayın...
okul@strateji.com.tr