Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsası’nda işlem yapılabilmesi için öncelikle “Türev Araçlar Çerçeve Sözleşmesi” imzalanarak kurumumuz nezdinde hesap açılması gerekir. VOB hesabınız Takasbank sistemine tanımlanır ve ertesi gün aktif hale geçer.
Hesabın açılmasının ardından işlem yapılmak istenen kontratta, Borsa tarafından belirlenmiş olan “Başlangıç Teminatı” hesaba yatırılır. Belirlenen başlangıç teminatı, 1 (bir) adet kontratta işlem yapılmasını sağlayan minimum tutardır.
Yatırımcı, başlangıç teminatı karşılığında, tercih ettiği kontrat üzerinde alım veya satım yaparak pozisyon alır. Vadeli işlem sözleşmesini alan kişi ‘uzun pozisyon’, satan kişi ise ‘kısa pozisyon’ taşıyıcısı olur.
VOB’da fiziki teslimat yapılmamaktadır. Diğer bir ifadeyle, vade sonuna gelindiğinde mal veya kıymet teslim edilmesi şu an için sözkonusu değildir. Fiziki teslimat yerine, Borsa tarafından açıklanan vade sonu uzlaşma fiyatına göre nakdi uzlaşma yapılmaktadır. Nakdi uzlaşma, vadesi gelen sözleşmede, dayanak varlığın teslimi yerine, sözleşme fiyatı ile spot fiyatı arasındaki farkın hesaplanarak kalan tutarın teminatlara eklenmesi veya teminatlardan düşülmesi şeklinde olmaktadır.
Hisse senetleri piyasasından farklı olarak VOB’da emir iptali mümkündür.Sisteme iletilmiş bir emrin gerçekleşmemiş olmak kaydıyla tamamı veya kısmen gerçekleşmişse, gerçekleşmeyen kısmı iptal edilebilir.
Borsa'da gün sonunda açık pozisyonların değerlemesinde esas alınan fiyat gün sonu uzlaşma fiyatıdır. Gün sonu uzlaşma fiyatı seans sona ermeden önceki son 10 dakika içerisinde gerçekleştirilen tüm işlemlerin miktarlarına göre ağırlıklı fiyatlarının ortalaması alınarak belirlenir.
Örnek İşlem 1
Piyasanın yükseleceği beklentisi taşıyan bir yatırımcı alış yapacak başka deyişle uzun (long) pozisyon açacaktır.
İşlem günü, Endeks 30 sözleşmelerinin 32,500 seviyesinden işlem gördüğünü ve yatırımcının 1 adet Endeks 30 vadeli işlem sözleşmesi satın aldığını varsayalım.
Bu işlemi yapabilmek için hesabına 500 TL başlangıç teminatı yatıracaktır.
Endeks sözleşmelerinin parasal olarak karşılığını bulmak için işlem yapılan fiyat seviyesi 0.1 katsayısıyla çarpılır.
Buna göre 32,500’den alınmış bir sözleşmenin TL değeri;
32,500*0.1=3,250 TL
Gün sonunda piyasa, yatırımcının beklediği gibi yükselir ve pozisyon 33,750 seviyesinden kapanırsa kar ne olur?
33,750*0.1=3,375 TL
3,375-3,250=125 TL (kar)
125 TL kar, hesaptaki teminata eklenecektir;
500+125=625 TL
Beklenti doğru çıkmasa ve fiyatlar düşmeye başladığı için pozisyon 31,600’den kapatılsaydı ne olurdu?
33,600*0.1=3,360 TL
3,250-3,360= - 110 TL (zarar)
110 TL zarar hesaptaki teminattan düşürülecektir.
500-110=390 TL
Örnek İşlem 2
Doların düşeceği beklentisine sahip bir yatırımcı, beklentisi doğrultusunda satış işlemi yapacak (açığa satış) kısa (short) pozisyon açacaktır.
İşlem günü USD/YTL sözleşmelerinin 1.70 TL’den işlem gördüğünü ve yatırımcının bu seviyeden 1 adet USD/YTL sözleşmesi sattığını varsayalım.
Bu işlemi yapabilmek için de hesaba 180 TL başlangıç teminatını yatıracaktır.
Yatırımcının beklediği gibi kur düşse ve pozisyon 1.62’den kapansa kar ne olur?
USD/YTL sözleşmelerinde her bir sözleşme 1,000 $ içerir. Bu nedenle;
1.70-1.62=0.08 (1 $ için kar)
0.08*1,000=80 TL (kar)
Kar hesaptaki teminata eklenecektir.
180+80=260 TL
Yatırımcının beklentisi doğru çıkmaz, kur yükselir ve pozisyon 1.76’ dan kapatılırsa sonuç ne olur?
1.72-1.76= - 0.04 (1 $ için zarar)
-0.04*1,000=-40 TL (zarar)
Zarar hesaptaki teminattan düşürülecektir.
180-40=140 TL
Örnek İşlem 3
Piyasa beklentisi fiyatların düşeceği yönünde olan bir yatırımcı 31,700 fiyat seviyesinden 10 adet kısa pozisyon almış ancak beklentisi gerçekleşmemiş ve işlem günü uzlaşma fiyatı 33,500 olarak açıklanmıştır. O halde hesap durumu;
BAŞLANGIÇ TEMİNATI
500*10=5,000 TL
SÜRDÜRME TEMİNATI
5,000*0.75=3,750 TL
Sözleşmelerin parasal değeri;
31,700*0,1=3,170 TL
33,500*0,1=3,350 TL
VOB’da açık pozisyonlar her gün saat 17.45’te açıklanan uzlaşma fiyatı baz alınarak güncellenir. Oluşan kar ya da zararlar hesaplara yansıtılır.
Buna göre;
3,170-3,350=-180 TL (kontrat başına zarar)
-180*10=-1,800 TL (toplam zarar)
İşlemin zararı 1,800 TL’dir ve bu miktar, başlangıç teminatından düşürülecektir.
5,000-1,800=3,200 TL (hesapta kalan teminat)
Pozisyonun sürdürme teminatı 3,750 TL ve oluşan zarar sonrası kalan teminat da bu seviyenin altında olduğu için, aracı kurum teminat tamamlama çağrısı (margin call) yapmakla yükümlüdür.
Teminat tamamlama çağrısı almış yatırımcı için iki seçenek vardır;
Ertesi gün (T+1) saat 14.30’a kadar gerçekleşmek üzere,
• Teminatını nakit olmak şartıyla, başlangıç teminatı seviyesine tamamlayabilir.
5,000-3,200=1,800 TL (ödenmesi gereken miktar)
• Pozisyon kapatabilir.
Örnek işlemde, teminatı tamamlamak için gerekli tutar 1,800 TL olduğu için 4 adet pozisyon kapatılmalıdır. (500*4=2,000 TL) Dikkat edilirse; kalan teminat olan 3,200 TL ile en fazla 6 adet pozisyon taşınabilmektedir. (500*6=3,000 TL) 6 pozisyon taşınması halinde başlangıç teminatı olan 3,000 TL’nin üzerinde kalan miktar “serbest teminat”tır.
• Teminat tamamlama çağrıları T+1 günü 14.30’a kadar karşılanmadığı taktirde hesap temerrüde düşecek ve aracı kurum yatırımcının pozisyonlarını resen kapatacaktır.
VOB’DA HANGİ AMAÇLA İŞLEM YAPILIR?
Fiyat Riskinden Korunmak (Hedging)
Fiyatlarda oluşacak herhangi bir dalgalanmanın yaratacağı riskten korunmak amacıyla işlem yapmaktır. Vadeli işlemler sözleşmeleri üretici, ithalatçı, ihracatçı, yatırımcı ve tüm reel sektör için faiz, kur, fiyat riskine karşı korunma imkanı sağlar.
Spekülatif Amaçlı Kullanım (Yatırım)
Yatırımcıların fiyatlarla ilgili beklentileri doğrultusunda kar amacı ile alım satım yapmasıdır.
Arbitraj Amaçlı Kullanım
Sözkonusu VİS’in teorik fiyatı ile piyasada işlem gördüğü fiyat arasındaki farkın büyüdüğü durumlarda, yatırımcıların bu fiyat farkından kar etmek amacıyla işlem yapmasıdır.
VOB'DA İŞLEM YAPMANIN AVANTAJLARI NELERDİR?
• Türev araçlar sahip oldukları kaldıraç etkisi nedeniyle geleneksel yatırım araçlarına göre daha düşük seviyede başlangıç yatırımı gerektirirler. (Kaldıraç Oranı = Pozisyon tutarı / Teminat tutarı). Vadeli işlem borsalarında yatırımların kaldıraç etkisi yüksektir. Bu nedenle yatırımcıya sözleşmenin değeri kadar yatırım yapmadan, (sadece belirlenen oranda ödenen başlangıç teminatı ile) kredili alış ve açığa satış işlemlerinde olduğu gibi büyük pozisyonlar alabilme imkan verilmektedir.
• Geleneksel piyasalarda, fiyatların artacağına dair beklenti ile yatırım yapılırken, türev araçlarında her iki yöndeki beklenti ile yatırım yapılabilir. Fiyatların artacağı beklentisi taşıyan yatırımcı alım yönlü işlem yaparken (uzun pozisyon - long), fiyatların düşeceği beklentisine sahip olan yatırımcı da satış yönlü işlem yapabilir (kısa pozisyon - short).
• VOB’da zarar sınırlandırılabilir ; VOB’da işlem yaparken alınan her pozisyon için hesabın teminat tamamlama çağrısına muhatap olacağı fiyat seviyesi belirlenebilir. Burada “Konratın fiyatı ne kadar değişirse teminat margin call limitinin altına düşer?” sorusunun cevabı önemlidir. Şöyle ki; üçüncü örnekteki yatırımcı kontrat fiyatının yüzde 5.68 yükselmesi ile margin call limitinin altına düşmüştür. Eğer yatırımcı, margin call limitine düşmesini engellemek için, edebileceği maksimum zarar seviyesine bir “şarta bağlı emir” koyarak stop-loss belirlerse, teminat tamamlama çağrısı almayacaktır. Üçüncü örnekteki yatırımcı için bu limit 32,925 endeks fiyat seviyesidir. Bu seviyede yatırımcı 1,225 TL zarar ederek margin call limitinin hemen üstüne 3,775 TL teminatla pozisyonunu kapatmış olmaktadır.
• Geleneksel piyasalarda riski sınırlamak vadeli işlem piyasalarına göre daha zordur. Örneğin, vadeli işlemler piyasasında aynı dayanak varlık üzerine yazılmış herhangi bir VİS’nin farklı vadelerinde ters yönlü pozisyon alarak taşınan risk sınırlandırılabilir. Oluşan bu pozisyon spread (yayılma) pozisyonu olarak adlandırılır ve yatırımcı açısından teminat avantajı vardır. Yatırımcının İMKB 30 sözleşmesinde işlem yapmış olduğunu varsayalım.
İMKB 30 Şubat Vade
2 adet alış (long) pozisyonu
İMKB 30 Nisan Vade
2 adet satış (short) pozisyonu
Normalde bu yatırımcının 4 adet pozisyonu vardır ve hesapta bulunması gereken teminat;
500*4=2,000 TL’dir.
Ancak bu işlemler, aynı dayanak varlık üzerine yazılmış (İMKB 30) bir VİS’nin farklı vadelerinde (Şubat ve Nisan) ve ters yönlü işlem olduğu için (Şubat alış - Nisan satış) yayılma pozisyonu oluşmuştur. Bu durumda hesapta bulunması gereken teminat diğer pozisyonlar için hesaplanan teminatın yarısı kadar olacaktır.
2,000/2=1,000 TL
Detaylı bilgi için VOB’un hazırladığı Yatırımcı rehberine
buradan ulaşabilirsiniz.
VOB’DA VERGİLENDİRME
Bakanlar Kurulu’nun 12/1/2009 tarihli ve 2009/14580 sayılı kararı ile, 1 Ocak 2009 tarihinden itibaren yapılacak işlemlere uygulanmak üzere, tam mükellef gerçek kişi ve kurumlar tarafından hisse senetlerine veya hisse senedi endekslerine dayalı olarak yapılan vadeli işlem ve opsiyon sözleşmelerinden elde edilen değer artış kazançlarından kesilecek stopaj oranı % 0 olarak belirlenmiştir.
